امپراتوران تورک در طول هزار سال حکومتشان بعد از حاکمیت اسلام بر ایران ، بیشترین خدمت را

به زبان فارسی کرده اند . آنها حتی این زبان را در حد تحمیل توسعه دادند . با همه ی این احوال

زبان تورکی هم بدون تشویق پادشاهان و با قدرت ذاتی خود به شکوفایی ادامه می داد و این

زبان در مکتب خانه ها در کنار زبان عربی تعلیم داده می شد .

اولیاء چلبی سیاح نامدار تورک آناتولی که در سال 1050 هجری از تبریز دیدن کرده در مورد مدارس

این شهر می نویسد :

« در تبریز که شهر بسیار بزرگی است 600 مدرسه موجود است که مردم این شهر آنرا مکتب

می گویند » در این مکتب خانه ها علاوه بر عربی ، که اولیاء چلبی از تدریس آن راضی نیست

زبان تورکی نیز به محصلین آموخته می شده است . وی از مکتب های مشهور شهر ، مکتب

شیخ حسن ، مکتب حسن میمندی ، مکتب تقی خان ، مکتب سلطان حسن ، مکتب سلطان

یعقوب و غیره نام برده می گوید :

« سالی یکبار در این مدارس به محصلین لباس داده می شود » اولیاء چلبی وقتی از زبان مردم

تبریز سخن به میان می آورد می گوید : آنها به لهجه مخصوصی صحبت می کنند و می گویند :

« هله تانیمه میشم » یعنی «هنوز نشناخته ام » که در حقیقت این زبان همان زبان تورکی

ص 82 ) .

اولئاروس سفیر آلمان که در قرن هفدهم میلادی به دربار صفوی رسیده در مورد تدریس تورکی

در مناطق مختلف تحت حاکمیت دولت صفوی ، از جمله آزربایجان و ولایات ایروان ، عراق عجم

( شامل مناطق مرکزی ایران و شهرهای اراک امروزی ، ساوه ، قم ، خمین ، کاشان و ...

می شد) بغداد و ... و اهمیت این زبان در این مناطق می نویسد : تورکی در ایران آنقدر از

(تبریز از دیدگاه سیاحان خارجی ... ص82-112 سال 2536)

روند تعلیم و تدریس عربی ، تورکی و فارسی در کنار هم در این کشور ادامه داشت تا اینکه در

زمان رضاخان دستور جلوگیری از تدریس و یاد گیری زبان تورکی داده شد و دشمنی با زبان و

فرهنگ غنی تورکی در راس برنامه های تخریباتی رضاخان و جانشین وی قرار گرفت .